Belgische overheid verplicht om overbevolking in gevangenis van Gent terug te dringen

Belgische overheid verplicht om overbevolking in gevangenis van Gent terug te dringen – historische uitspraak, met een korreltje zout

Op 11 september 2026 deed de rechtbank van eerste aanleg in Gent een historische uitspraak over de overbevolking in de gevangenis van Gent, zo deelt de Orde van Vlaamse Balies mee op haar website.

Meer concreet oordeelde de rechter dat op de Belgische overheid een positieve verplichting rust om menswaardige detentieomstandigheden te waarborgen in de Belgische gevangenissen én dat de overheid die verplichting momenteel niet nakomt, wat betreft de gevangenis van Gent. 

De rechter heeft de Belgische overheid daarnaast zes maanden gegeven om de bezettingsgraad in de gevangenis van Gent terug te dringen tot 110% van de reële capaciteit.

Als dat niet binnen die termijn lukt, zal de overheid dwangsommen moeten betalen, die kunnen oplopen tot 45 miljoen euro (!).

Historisch, met een korreltje zout

Hoewel het initiatief van de Orde en deze beslissing zeker en vast toe te juichen zijn - laat daar geen twijfel over bestaan, is het beschouwen van deze uitspraak als zijnde historisch toch een beetje ongelukkig verwoord.

De Orde van Franstalige en Duitstalige advocaten (OBFG)  heeft de Belgische overheid immers ook al meermaals gedagvaard omwille van de overbevolking en mensonwaardige omstandigheden in een aantal Belgische gevangenissen, en dat eveneens met succes.

Dat hebben zij bovendien gedaan nadat eerst een juridisch debat gevoerd moest worden over de mogelijkheid voor een orde van advocaten om de overheid te dagvaarden in verband met de toestand in onze gevangenissen.

Meer specifiek hebben zij procedures opgestart met betrekking tot de gevangenissen van Haren, Bergen en Lantin. Dat heeft voorlopig niet tot veel verandering in het beleid geleid, ondanks de dwangsommen van meer dan 200 miljoen euro die de overheid inmiddels boven het hoofd hangen als gevolg van deze door de OBFG gewonnen procedures.

Het klopt uiteindelijk wel dat het de eerste keer is dat een dergelijke uitspraak wordt bekomen met betrekking tot een Vlaamse gevangenis. Het is dus zeker en vast een belangrijke uitspraak in verband met de gevangenis van Gent, maar het is niet de eerste keer dat de Belgische overheid aansprakelijk wordt geacht voor de overbevolking in een Belgische gevangenis en verplicht wordt er iets aan te doen. 

Procedure namens de Liga voor Mensenrechten

Onlangs is er ook ingebrekestelling vertrokken namens de Liga voor Mensenrechten, gericht aan de Belgische overheid. Die ingebrekestelling werd opgesteld door Hendrik Vandekerckhove van Ampersand.

In die ingebrekestelling wordt, zoals in alle hierboven beschreven procedures, aangegeven dat de Belgische overheid de verplichting heeft om een einde te maken aan de mensonwaardige en onmenselijke omstandigheden in de Belgische gevangenissen.

Wat is er dan nieuw, in vergelijking met de reeds doorlopen procedures?

Wel, de ingebrekestelling focust niet alleen op alle Belgische gevangenissen maar ook op het bekomen van een voorlopige maatregel.

De Liga heeft immers vastgesteld dat de dwangsommen die werden bekomen door de OBFG, ondanks het enorme bedrag, onvoldoende veranderingen teweeg hebben gebracht op vlak van de overbevolking en de detentieomstandigheden in de Belgische gevangenissen.

Bijgevolg is er nood aan een ander dwangmiddel, zijnde een voorlopige maatregel.

Meer concreet is de Liga vragende partij om de overbevolking zoals die vandaag bestaat te bevriezen, zodat de situatie niet nog erger wordt. Dit zou inhouden dat enkel mensen in de gevangenissen worden binnengelaten wanneer daar vrijlatingen van andere gedetineerden tegenover staan.

Dit is een maatregel die een rechter, volgens de Liga, zou kunnen opleggen zonder dat de scheiding der machten wordt geschonden. Het wordt immers aan de overheid overgelaten hoe zij die plafonnering bewerkstelligt.

Daarnaast wordt gevraagd om in een definitief oordeel tot de conclusie te komen dat de bezetting van de Belgische gevangenissen moet worden teruggebracht tot 100% van de capaciteit. Die capaciteit zou bovendien mogelijks nog herbekeken moeten worden conform internationale normen en standaarden.

100% lijkt niet meer dan logisch in een functionerende, democratische rechtsstaat.

Bijdrage van Ampersand in de strijd tegen de overbevolking

De procedures van de OBFG, OVB en de Liga voor Mensenrechten hebben vooral een grote symboolwaarde en wegen (hopelijk) op het overheidsbeleid.

Tegelijkertijd focussen de advocaten van Ampersand ook op de overbevolking en detentieomstandigheden in individuele dossiers van cliënten, wanneer zij zich in voorlopige hechtenis in de gevangenis bevinden.

De voorlopige hechtenis in de gevangenis wordt immers onwettig wanneer de gedetineerde wordt blootgesteld aan onmenselijke of vernederende omstandigheden.

Mr. Vandekerckhove is verantwoordelijk voor het merendeel van de arresten van het Hof van Cassatie waarin deze theorie wordt bevestigd. Het is dan ook deze rechtspraak die binnen Ampersand is omgezet in een concrete kantoorstrategie.

In het kader van deze strategie wordt informatie ingewonnen die relevant is in het licht van internationale standaarden en normen inzake detentieomstandigheden en de behandeling van gedetineerden.

Deze informatie wordt op zo veel mogelijk manieren verzameld en onderbouwd met officiële verslagen, om vervolgens rechtbanken ervan te overtuigen dat cliënten niet langer in de gevangenis mogen worden gedetineerd. 

Uitwisseling van informatie over detentieomstandigheden

Daarnaast maken de advocaten binnen Ampersand deel uit van verschillende internationale netwerken.

In het kader van deze netwerken wordt informatie over de verschillende gevangenissen in België uitgewisseld, zodat buitenlandse advocaten deze informatie kunnen gebruiken om uitleveringen of overleveringen tegen te houden, dan wel garanties te bekomen dat hun cliënten na een overlevering of uitlevering niet in onmenselijke detentieomstandigheden terechtkomen.

Uiteraard zijn algemene verslagen van de Commissies van Toezicht, de Centrale Toezichtsraad voor het Gevangeniswezen en het CPT belangrijk. In sommige gevallen is echter nood aan meer gedetailleerde informatie over de concrete omstandigheden in een bepaalde Belgische gevangenis. In veel gevallen beschikt Ampersand over dergelijke informatie.

Bevindt u of iemand die u kent zich in een Belgische gevangenis en wordt u geconfronteerd met onmenselijke of mensonwaardige detentieomstandigheden, aarzel dan niet om ons te contacteren.

Onze advocaten kunnen de concrete situatie analyseren en nagaan welke juridische argumenten kunnen worden aangevoerd om de detentie in de gevangenis te doen eindigen of om een andere vorm van vrijheidsbeperking te bekomen.

‍