Misdrijven tegen de staatsordening

Misdrijven tegen de staatsordening

Misdrijven tegen de staatsordening zijn strafbare gedragingen die niet alleen individuele personen of goederen raken, maar betrekking hebben op de grondwettelijke staatsordening, het functioneren van de overheid en bepaalde essentiële belangen van de Belgische Staat.

Het nieuwe Strafwetboek heeft deze regelgeving grondig gemoderniseerd. De klassieke bepalingen uit het Strafwetboek van 1867 werden daarbij grotendeels hernomen en aangepast aan hedendaagse begrippen. De belangrijkste bepalingen zijn vandaag terug te vinden in de artikelen 542 tot en met 547 van het Strafwetboek. 

Welke misdrijven tegen de staatsordening bestaan er

Het Belgische strafrecht maakt een onderscheid tussen verschillende gedragingen. Het gaat onder meer om:

• een aanslag op de staatsordening;
• samenspanning tegen de staatsordening;
• de voorbereiding van een aanslag;
• het voorstellen van een samenspanning tegen de staatsordening;
• het aanvaarden van buitenlandse steun voor de ondermijning van essentiële nationale belangen;
• de kwaadwillige aantasting van het overheidsgezag.

De precieze voorwaarden om van een misdrijf te kunnen spreken, verschillen sterk per strafbaarstelling. Vooral het onderscheid tussen politieke kritiek, voorbereiding, poging, samenspanning en daadwerkelijke uitvoering is juridisch belangrijk.

Aanslag op de staatsordening

Een aanslag op de staatsordening is een ernstig misdrijf. Onder het oude Strafwetboek werd onder meer strafbaar gesteld het ondernemen van een aanslag met het oogmerk om de regeringsvorm te vernietigen of te veranderen, de orde van troonopvolging te wijzigen of burgers of inwoners ertoe te brengen de wapens op te nemen tegen het koninklijk gezag of een wetgevende vergadering.

Niet elke vorm van politieke oppositie of kritiek bereikt deze drempel. Het publiceren van een manifest, het uiten van kritiek op het staatshoofd of het vragen om een grondwetswijziging via een petitie vormen op zichzelf geen aanslag op de staatsordening.

Artikel 542 van het Strafwetboek moderniseert deze regeling. Zo wordt onder meer gesproken over de grondwettelijke staatsordening, een wetgevende vergadering en het grondwettelijk gezag. Het begrip aanslag wordt bovendien in het nieuwe Strafwetboek omschreven als een opzettelijke materiële handeling die uit geweld of bedreiging met geweld bestaat, minstens een begin van uitvoering vormt en gericht is tegen een door de wet beschermd rechtsgoed.

Samenspanning tegen de staatsordening

Van samenspanning is sprake wanneer meerdere personen gezamenlijk beslissen om een aanslag op de staatsordening te plegen. Een volledig uitgewerkt plan is daarvoor niet noodzakelijk. Evenmin moeten alle betrokkenen zelf deelnemen aan de uiteindelijke uitvoering.

Artikel 543 van het Strafwetboek definieert samenspanning als een opzettelijk gezamenlijk genomen besluit van verschillende personen om een aanslag te plegen.

Daarmee ligt de strafrechtelijke beoordeling dus al vóór de daadwerkelijke uitvoering van een aanslag. Ook een poging tot samenspanning is volgens het Strafwetboek strafbaar.

Voorbereiding van een aanslag

Naast de samenspanning kan ook de voorbereiding van een aanslag op de staatsordening strafbaar zijn. Het onderscheid met een poging of een daadwerkelijke aanslag is daarbij van groot belang.

Als voorbeelden van voorbereidende handelingen noemt de rechtsleer onder meer het aanschaffen van materiaal of het huren van een ruimte om materiaal te stockeren. Zodra iemand zich daarentegen gewapend naar de plaats van de geplande aanslag begeeft en klaarstaat om die uit te voeren, kan de juridische kwalificatie verschuiven van voorbereiding naar een daadwerkelijke aanslag.

Artikel 544 van het Strafwetboek omvat naast de klassieke voorbereiding ook de situatie waarin één persoon alleen beslist om een aanslag te plegen, de zogenaamde lone wolf.

Een voorstel tot samenspanning

Artikel 545 van het Strafwetboek heeft betrekking op het doen van een voorstel om samen te spannen tegen de staatsordening. 

Het voorstel moet voldoende concreet zijn. Het moet gaan om een plan waarmee de betrokkene op zoek gaat naar medestanders. Een loutere wens, politieke doelstelling, hoop of bedreiging volstaat niet.

Wanneer iemand op het voorstel ingaat, kan de situatie bovendien evolueren naar een volwaardige samenspanning. Wanneer het voorstel wordt afgewezen of genegeerd, kan diegene die het voorstel doet wel nog onder artikel 545 vallen.

Buitenlandse steun en essentiële nationale belangen

Artikel 546 van het Strafwetboek heeft betrekking op het aanvaarden van buitenlandse steun met het oog op de ondermijning van essentiële nationale belangen.

Daarbij kan het onder meer gaan om de democratische en grondwettelijke orde, de soevereiniteit en onafhankelijkheid van België, de veiligheid en verdediging van het land, de internationale betrekkingen en het economische of wetenschappelijke potentieel van België.

De strafbaarstelling vereist onder meer een verband met een vreemde Staat of een buitenlandse persoon, onderneming of organisatie. Ook moet gebruik worden gemaakt van onwettige of frauduleuze middelen of moet een buitenlands voordeel worden aanvaard met het oog op activiteiten die de beschermde belangen kunnen aantasten.

Het misdrijf wordt onder het nieuwe Strafwetboek bestraft met een gevangenisstraf van meer dan drie tot maximaal vijf jaar.

Kwaadwillige aantasting van het overheidsgezag

Artikel 547 van het Strafwetboek stelt de volgende handeling strafbaar: het in het openbaar en met kwaad opzet aantasten van de bindende kracht van de wet of van de rechten en het gezag van grondwettelijke instellingen, door rechtstreeks aan te zetten tot het niet naleven van een wet, wanneer daardoor een ernstige en reële bedreiging ontstaat voor de nationale veiligheid of de openbare volksgezondheid.

Niet elke scherpe politieke uitspraak is dus strafbaar.

Het Grondwettelijk Hof heeft in zijn arrest van 29 januari 2026 benadrukt dat onder meer het politieke debat en kritiek op grondwettelijke instellingen, regeringsbeleid of wetgeving niet zonder meer onder deze strafbaarstelling vallen. Ook meningen, grappen, karikaturen en schotschriften vallen volgens de in de bijdrage besproken rechtspraak niet zonder meer onder deze bepaling.

Voor de beoordeling zijn het doel, de context en het effect van de uitlatingen van belang. Het moet gaan om een rechtstreeks aanzetten om een wet niet na te leven en de betrokkene moet het vereiste kwaad opzet hebben.

Bijzonder relevant is ook de verhouding met de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van vreedzame vergadering. Het Grondwettelijk Hof heeft geoordeeld dat artikel 547 binnen die grondrechten moet worden toegepast.

Strafrechtelijke vervolging en juridische bijstand

Misdrijven tegen de staatsordening behoren tot een juridisch complexe materie waarin de precieze kwalificatie van de feiten doorslaggevend kan zijn. Het verschil tussen een politieke uitspraak, strafbare deelneming, voorbereiding, poging, samenspanning of een daadwerkelijke aanslag kan grote gevolgen hebben voor de strafrechtelijke beoordeling.

Ook de overgang van het Strafwetboek van 1867 naar het Strafwetboek 2024 speelt een belangrijke rol. Voor bepaalde gedragingen zijn nieuwe strafbaarstellingen ingevoerd of bestaande bepalingen inhoudelijk aangepast.

Wie wordt verdacht van een misdrijf tegen de staatsordening, doet er daarom goed aan om vanaf het eerste verhoor of onderzoek juridisch advies in te winnen. Een advocaat kan nagaan welke strafbepaling van toepassing is, welke constitutieve bestanddelen moeten worden bewezen en welke betekenis toekomt aan onder meer de context, intentie, deelneming en vrijheid van meningsuiting.

Veelgestelde over misdrijven tegen de staatsordening

Wat zijn misdrijven tegen de staatsordening? 

Het gaat om strafbare gedragingen die de grondwettelijke staatsordening, het overheidsgezag of bepaalde essentiële belangen van de Belgische Staat aantasten. De belangrijkste bepalingen zijn opgenomen in de artikelen 542 tot en met 547 van het Strafwetboek.

Is politieke kritiek of oproepen tot burgerlijke ongehoorzaamheid strafbaar?

Politieke kritiek of het oproepen tot burgerlijke ongehoorzaamheid is niet automatisch strafbaar. Bij de kwaadwillige aantasting van het overheidsgezag is onder meer vereist dat sprake is van een rechtstreeks aanzetten om een wet niet na te leven, gecombineerd met het vereiste kwaad opzet en een ernstige en reële bedreiging van de wettelijk beschermde belangen.

Is een poging tot een misdrijf tegen de staatsordening strafbaar? 

Op basis van het Strafwetboek is een poging tot een opzettelijk misdrijf in beginsel strafbaar.

Wat is samenspanning tegen de staatsordening? 

Samenspanning bestaat uit een gezamenlijk besluit van meerdere personen om een aanslag op de staatsordening te plegen. Het hoeft daarbij niet te gaan om een volledig uitgewerkt plan en niet iedereen hoeft zelf aan de uitvoering deel te nemen.

Wat is de lone-wolfregeling? 

Het Strafwetboek stelt ook de situatie strafbaar waarin één persoon alleen beslist om een aanslag op de staatsordening te plegen. Deze regeling is opgenomen in artikel 544.

Kan het ontvangen buitenlandse financiering strafbaar zijn? 

Dat kan, maar niet het ontvangen van elke buitenlandse financiering is strafbaar. Artikel 546 vereist specifieke omstandigheden, waaronder een verband met een buitenlandse Staat of buitenlandse persoon of organisatie en het gebruik van de steun voor activiteiten die essentiële nationale belangen kunnen aantasten.

Welke straffen gelden voor misdrijven tegen de staatsordening? 

De straf verschilt sterk naargelang het concrete misdrijf. Zo voorziet artikel 542 in een straf van niveau 7, terwijl artikel 543 een straf van niveau 3 voorziet. Voor artikel 546 geldt eveneens een straf van niveau 3. De straf voor artikel 547 hangt onder meer af van de aard van de wet waarvan de niet-naleving wordt aangemoedigd.

Bent u betrokken bij een strafzaak betreffende misdrijven tegen de staatsordening? Neem contact op met ons kantoor voor een vertrouwelijk juridisch adviesgesprek.